اجتماعیفرهنگی

نگاهی گذرا به ساحات باستانی جاغوری

تهیه کننده: سکینه نظری

ابتدا سخن خود را با نام  خداوند بزرگ و بی همتا آغاز میکنم،خداوند که انسان را به وسیله قلم علم آموخت و برای انسان کرامت عطا نمود. اثر را که میخواهم در این جا بنیگارم در رابطه به ساحات باستانی ولسوالی جاغوری است. با آنکه ساحات باستانی ولسوالی خیلی زیاد است من در این جا مختصر نوشته را در این باره مینویسم.

ولسوالی جاغوری یکی از ولسوالی های ولایت غزنی و مرکز آن سنگ ماشه می باشد.بر پایه آمارهای غیر رسمی جمعیت آن ۳۵۰۰۰۰ نفر در سال ۲۰۰۷(م)ذکر شده است. باشندگان جاغوری از قوم هزاره هستند و به زبان فارسی ( دری ) با گویش جاغوری از ( گویش های هزارگی )  تکلم می‌کنند ولسوالی جاغوری درقسمت جنوب غربی ولایت غزنی به فاصله (238)کیلومترازولایت کابل وبه فاصله (135)کیلومترازشهرغزنی قرار دارد.این ولسوالی بین عرض البلد های(80درجه و33دقیقه)شمالی وطول البلدهای (27درجه و67دقیقه )شرقی قراردارد.ولسوالی جاغوری ازطرف شمال به ولسوالی مالستان،ازطرف جنوب به ولسوالی مقر،ازطرف غرب به ولسوالی دایچوپان ولایت زابل،وازطرف شرق به ولسوالی قره باغ محدود گردیده است.

هدف من در این تحقیق این است که ساحات باستانی ولسوالی جاغوری را که سال ها و قرن ها پنهان مانده است اشکار سازم و به معرفی بگیرم. تحقیقات زیاد در این باره صورت نگرفته است و امید وارم که در آینده ها در این باره تحقیقات بشتر صورت گیرد.

اگربه سوابق تاریخی جاغوری عمیق شویم وموادوشواهدباستانی غارشاه درقول علیاد،مغاره های ایل دربیدسای ،غارها ی چهل زینه درچوپان قول ،قلعه ای سرشار وغیره را موردبررسی قراردهیم به این حقیقت متوجه میشویم ،که جاغوری یکی ازکانون های تمدن قدیم درافغانستان به شمارمیرود.

جاپانی از    همچنان درسال (1382ه.ش)باستانشناسی جاغوری دیدن نموده است .تحقیقات جدی وعلمی  درجاغوری توسط استادان وشاگردان لیسه نور ازسال (1384)بدین سو روی دست گرفته شده است ،محققیقان که کار این تحقیقات را رهنمایی ورهبری میکردند عبارت بودند از:استادغلام علی (حکمت) واستادعبدالخالق (آزاد)استادان لیسه نور .

همچنان داکتر حفیظ الله (شریعتی )که دربخش زبان ومردم شناسی هزاره ها تحقیق میکند ازساحه بادآسیاب دیدن نموده ونمونه سفالی  را که ازقله مذکوربدست آورده بود دردانشگاه تهران توسط ابزارعلمی وموادکیمیاوی مورد تحقیق قرارداده وقدامت آنرا به بیش از(850) سال تعین کرده.

غار ها یکی از عوارض طبیعی زمین هستند که طی سالیان بسیار دراز و با تغیر و تحولات، زمین غالباً در دل کوه ها به وجود آمده اند. از طرف غار ها از پیشینه دور ودراز در تاریخ بشر برخوردار هستند و بقایا و آثار به جا مانده در دیواره ی آنها همه گی به این دلالت دارد که غار نخستین پناگاه انسان در مقابل بلایا و حوادث طبیعی بوده است. بله غار اولین منزلگاهی بود که انسان را در پناه خود جای داد ودر تاریکی و خنکای درونش آرامش به انسان ارزانی داشت. تقریباً کهن ترین و مشهور ترین غار که در حافظه تاریخ سراغ داریم؛ غار اصحاب کهف است.

بنابر این میتوان گفت که غار هم ازجنبه طبیعی و محافظت از انسان ها در مقابل حوادث و بلایایی طبیعی و هم جنبه روحانی ومعنوی، جایگاه مهم و غیر قابل انکاری در تاریخ بشریت دارد. البته غار را میتوان از منظر دیگری هم نگاه کرد وآن دیدگاه زیبایی شناسی و جاذبه های طبیعی و گردش گری است.

در منطقه وسیع از ولسوالی جغتو تا جاغوری نزدیک به ۲۵۰۰ غار تاریخی از دوره پارینه سنگی، دیرینه سنگی، میان سنگی، نوسنگی، دوران تاریخی و دوره های بودایی و دوره پادشاهان مقتدر منطقه وجود دارد که درآن آثار فراوان با آمیزه هایی از هنر هندی. یونانی،‌ رومی و ساسانی،مشاهده می شود. متاسفانه این میراث های کهن و ارزش مند در پس خاکستر فراموش و در اثر مناقشه های نظامی، فرسایش طبیعی و حفریات غیر قانونی در معرض تخریب عمدی قرار دارند. بر اساس مطالعات پراکنده باستان شناسی، تاریخ برخی از نقاشی های دیواری و غار نوشته های این منطقه به اوایل قرن ۵ میلادی میرسد. همچنین آزمایش رادیو کربن که به تازگی صورت گرفته تاریخ مجسمه ها و کنده کاری های غار های لومان، المیتو و نای قلعه را به حدود ۵۰۷ پس از میلاد نسبت میدهد.

در این نوشته از آثار باستانی و آبدات تاریخی صرفا نام گرفته شده و تنها چند آثار های معروف أن را به معرفی میگیریم. غار شاه علیاتو، برج قلعه شار یا کوه دیده که در میان علیاتو، باریک و شهرزایده موقعیت دارد، سلسله مغاره های عهد بودایی چوپان قول شهرزایده، سلسله مغاره های بیده سای به خصوص چهل زینه، مغاره های لالاخیل، مغاره های حصار، بالخانه غار، جیره غار، سه پایه غار مهتر خیل، مزار چوب بی بی، مزار آب چق چق واقع در سلسله مغاره های قول شاه مردان، گورستان تاریخی شهرزایده، مغاره های واقع در قلندری، مغاره های در لومان، قبله ی اود یا صبد کو، قلعه ی ریس، قلعه حاجی انور، قلعه نظامی شش برجه ( 12 برجه). که اینها همه گنجینه ای از زندگی و حیات در عصر باستان. دراین جا چندی از مغاره های باستانی را به معرفی میگیریم.

الف: مغار های در منطقه لومان

مغار های در منطقه لومان در مسیر راه کاروان رو، در ادامه غارهای نای قلعه درجاغوری و مشابه مغاره های بامیان میباشد. برخی از مغاره های لومان به دوران باستان و برخی به دوران بودایی ارتباط می یابد که تعداد از این مغاره ها هنوز تاریک و ناشناخته باقی مانده اند. برخی ازمغاره های لومان یک طبقه وبرخی سه یا چهار طبقه میباشند که برای زندگی، آیین عبادی، اسکان راهیان و روحانیون، استفاده حاکمان محلی ازآن به عنوان زندان و همچنین به عنوان زائرسرا و کاروان سرا در دل صخراها به وجود آمدند.

یکی از غار های بسیار مهم این منطقه غاری است به استوار یک قلعه صد متری که هنوز راه آن پیدا نشده است. برخی معتقدند که دروازه این مغاره از زیر کوه کنده شده و اکنون به خاک و خاشاک پوشانده شده و ناشناخته باقی مانده است. در نزدیک این غار ها عجیب تپه است که روی آن دژ باستانی قرار دارد و یک راه زیر زمینی از دژ به رود خانه ها در ده کیلومتری آن وجود داشته که امروز تخریب شده است. این غار و راه زیر زمینی آن زمانی کشف شد که مردی کاریز میکند و ناگهان به راه زیرزمینی برخورد که از کوه به رود خانه کشیده شده بود. این مناطق همواره مورد تاراج و غارت غارتگران آثار عتیقه قرار داشته اند و امروز به صورت مخروبه ای درآمده اند.

ب: مغار های در منطقه شارزایده

منطقه شارزایده به دوبخش شرقی وغربی تقسیم گردیده است ،که بخش شرقی آنرا بنام ناوه شارزایده وبخش غربی آنرا بنام چوپان قول یاد میکند. درحقیقت بخش کاری مارا یعنی موضوع مورد نظر مارا چوپان قول تشکیل میدهد . که مابعد ازین ،این محل رابنام چوپان قول یاد میکنیم. منطقه غار ها درقسمت شمال غربی چوپان قول موقعیت دارد که در این محل به تعداد (22) خانوارزنده گی میکند درین منطقه تپه چوقه زار (سنگهای آهکی )وجوددارد ،که احتمالا ارتفاع این تپه نزدیک به (200) مترازسطح بحر میرسد. در این تپه مغاره های وجوددارد که بنام چهل زینه یاد میگردند. تعداد ازین مغاره ها احتمالا بیشتر از(250)عددمیرسد . به همین خاطر این منطقه را ،منطقه غار ها هم میگویند. این مغاره ها بشکل طبیعی نبوده بلکه توسط انسان ها کنده کاری شده است .زیرا علایم کنده کاری دراین مغاره ها بخوبی مشاهده میگردد.

این مغاره ها بشکل دو طبقه ،سه طبقه وچهارطبقه بوده که هر طبقه توسط راهرو وصل میشود. نکته قابل تعجب اینکه تمام این مغاره ها توسط راهرو های کوچک وبزرگ باهم ارتباط دارد. زمانیکه انسان داخل این مغاره ها میشود فکرمی کند که داخل یک شهرک شده است ،زیرا این مغاره طوری باهم توسط راهروهای عرض وبعضا کم  عرض ارتباط دارند که گویا روی نقشه این شهرک  سالها چندین مهندس واینجنیر کارکرده باشد. کندن کاری این مغاره ها یقینا ده ها ویا صد ها سال رادربر گرفته تا این مغاره ها با آن وسایل وابزار ابتداٸی آماده بهره برداری شده باشد .ویاهم شاید روزانه هزار ها نفر به کندن کاری آن مشغول بوده است .

قدامت تاریخی این مغاره هاشاید بیشتر از(5000)سال باشد .وبه یقین گفته میشود که قدامت آن خیلی زیاد ترازقله سرشاروکود اود (فرود )میباشد .زیرا وسایل وابزاریکه از قله سرشار بدست امده نسبت به وسایل وابزاریکه از اطراف این مغاره ها بدست آمده دارای قدامت نسبتا کمتر میباشد. این همه مغاره ها به وضوح گویای روشن از زنده گی مغاره نشینی در این منطقه بوده ویک نوع حیات گله ای وجمعی را طوری نشان میدهد که گویا یک جمعیت وسیعی انسانی برای چندین قرن به مثابه یک شهرک دراین منطقه به حیات پرداخته اند.

 

ج:مغار های در منطقه بیدسای

درمنطقه بید سای مغاره هادرسه منطقه جداازهم قرارگرفته که ذیلابه معرفی وتشریح آن پرداخته میشود:

1- درقسمت غربی منطقه بید سای ،یک تپه است که بالای آن یکی برج موقعیت دارد وطرف شرق،جنوب وشمال شرق آن خانه های مسکونی ،به طرف شمال آن راه عمومی وبه طرف غرب آن زمین های زراعتی قراردارد .

درین تپه یک مغاره بزرگ به طول (11)متر،عرض (280)سانتی متروارتفاع (190)سانتی متر قراردارد .

به دوطرف این مغاره ،مغاره های کوچک دیگرنیزوجود دارد .غاریکه به طرف چپ مغاره بزرگ واقع است .نزدیک به مدخل ورودی خود یکدانه طاقچه دارد .سقف این مغاره هابه شکل گنبدی مانند میباشد .ازاطراف این مغاره پارچه های ظروف سفالی بدست آمده .دربالای این تپه درست درقسمت که مغاره ها میباشد یک برج سه طبقه موجود است،که شاید این برج رابه خاطر دیده بانی وحفاظتی ساخته باشند .احتمالا ازاین برج به داخل مغاره ها هم راه ارتباطی موجود است .چون ازین مغاره ها مردم به شکل انبار موادسوختی وعلوفه استفاده میکنند ما قادربه داخل شدن درین غارنه شدیم تاببینیم که این برج به غاروصل است یاخیر!وازقسمت بیرونی همچون قسمت زیادی ازین برج تخریب گردیده لذا راه ورودی آن رامسدود کرده است تحقیقات باستانشناسی وحفاری درآینده های درآینده های نزدیک همه چیزراروشن وواضح خواهد نمود ،به امید آن روز.

۲- مغاره شماره دو تقریبا درمرکز منطقه بیدسای واقع است .اطراف این مغاره راازسه سمت شرقی ،جنوبی وغربی زمین های زراعتی اشغال کرده است .اماطرف شمال ان زمین های بایر وتقریبا به فاصله (300)متری شمال غرب ان  خانه های مسکونی موقعیت دارد.

این مغاره دارای چهارطبقه ویک زیرزمینی بوده است .درزیرزمینی آن چنین طاقچه ودودانه هواکش موجود است .طول این زیرزمینی (9) متروعرض آن (6)متر وارتفاع آن تقریبا(3) متر است . هرچهارطبقه این مغاره درداخل خود دارای طاقچه ها میباشد .مغاره طبقه دوم دارای سه طاقچه ودوطاقچه خوردمیباشد ودارای طول (5.5) متروعرض (3.5) متروارتفاع(280) سانتی متر میباشد.

به گفته اهالی این منطقه ،درزمان سلطنت غزنویان ازاین مغاره ها به حیث زندان ،خزانه وانبارموادغذائی وتسلیحاتی استفاده میکردند . حتی گفته میشود که مسعود سعد سلمان نیززمانی درین منطقه زندانی بوده است .

بدون شک درزمانهای مغاره نشینی ازین منطقه یاازین مغاره به حیث زندان استفاده میشده است. وجودزیرزمینی دراین مغاره که بیشتر مشابهت به سیاه چال ها دارد تامحل رهایشی ،این مدعای ماراثابت میکند زیرادراین زیرزمینی به جزدودانه هواکش که آن هم نسبت به مساحت این زیرزمینی خیلی ناچیزمیباشد ویکدانه راه روکه ازداخل طبقه اول به شکل تونل به این زیر زمینی وصل میشود دیگرهیچ دیدی به بیرون ندارد.

۳- این مغاره درقسمت شمال شرق بیدسای وبه فاصله تقریبا (500)مترازخانه های مسکونی دردل کوه موقعیت دارند .غارشماره سه به شکل بیضوی ودارای دواطاق میباشد. این مغاره ازسطح زمین درحدود (30) متربلند تردردل کوه کنده شده است .این دواطاق وسط یک دریچه دایروی به قطر (88)سانتی متر باهم وصل است وتوسط دودانه زینه که به دو طرف این دریچه (کلکینچه )قراردارد راه رفتن راازیک اطاق به اطاق دیگر آسان میکند .این غارتوسط زینه ها به سطح زمین وصل میشود.

د- مغاره های شاه در منطقه علیاتو:

حدود یک ونیم کیلومتری شمال بازار الیاتو ،تپه چوقه زار(سنگ آهکی )وجوددارد که بنابه موجودیت مغاره ها زیادی غیرطبیعی وکاملا مصنوعی معروف به منطقه شاه است .معلوم نیست که روی کدام علت این همه مغاره های کنده کاری شده معروف به منطقه غار شده است.

حدود بیشتراز(500) متر بالاترازسطح منطقه الیاتو قرارداشته واحتمالاحدود 100 و یا بیشتر،غارهای بزرگ ،متوسط وخورددرآن وجوددارد.

این همه مغاره به وضوح گویای روشن اززندگی غارنشینی درین منطقه بوده ویک نوع حیات گله ای وجمعی راطوری نشان میدهد که گویای یک وسیع انسانی باگله های حیوانی شان به مثابه یک شهرک درین ناحیه برای چندین قرن به زیست وحیات پرداخته اند.

باید متذکرشد که مغاره هاییکه درجاغوری خصوصا درساحات چوپان قول وبیدسای احراز موقعیت کرده ،درترکیب ساختمانی خود زینه ها ،درب ورودی ودالانها داشته که دراثر عوارض جوی وبارانهای موسمی یک قسمت ازین مغاره وساختمانهای فروریخته ویااینکه درزهای عمیقی برداشته است .اگرجلوتخریب آنهاگرفته نه شود .ممکن به اسرع وقت تعدادی زیادی ازین مغاره ها تخریب ویاازبین برود .درحال حاضر ورودبه داخل وکثریت آنها بدون زینه چوبی ویا خوازه فلزی محال وناممکن است ،زیرا قسمت زیادی ازین راه روها وزینه ها ازبین رفته است ،که بطور مثال میتوان ازمغاره های شمال شرقی بیدسای ومغاره های چوپان قول شارزایده نام برد ،که قسمتی کمی ازراه رو روهای مغاره های باقی مانه واکثر حصص آن فروریخته وبیم آن میرود که دراثر گذشت چندین سال تمام را ه های ورودی وحتی خود مغاره ها ازبین بروند.

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید

بستن
بستن